اصفهان تاریخ یک شهر
چهار شهر
بخش‌ها
عکس تاریخی برج و باروی ویران توس
توس
بقایای پی‌ها و دیوارهای استخر
استخر
ویرانه قیزقلعه بزرگ در مرو، ترکمنستان امروزی
مرو
آتشگاه اصفهان و آبادی‌های پیرامون آن
اصفهان
↓
نمای کلی نقشهٔ اصفهان برای معرفی شهر

تاریخ اصفهان

شهر، مردم و دگرگونی‌های آن در گذر زمان.

آغاز روایت ←
دو تصویر روی هم: بالا، ورود مردم و ساخت خانه‌های نخستین؛ پایین، برداشت غله و آماده‌کردن انگور در سکونتگاهی بزرگ‌تر و بدون بارو.
کارگران باروی جی را تقویت می‌کنند و مردم از دروازه رفت‌وآمد دارند.
دو تصویر روی هم از جی در دورهٔ ساسانی: بالا، آتشکده با آتشدانِ سرپوشیده، مردم و کارگاه‌ها؛ پایین، بارو، نگهبانان، اصطبل و آماده‌سازی اسب‌ها و سربازان.
روی درهم خسرو دوم، ضربِ جیپشت درهم خسرو دوم، با نقش آتشدان

جی، حدود ۶۱۸ میلادی

درهم خسرو دوم، ضربِ جی

درهم نقره با تصویر خسرو دوم و آتشدان، ضرب ضرابخانهٔ جی.

Uppsala University Coin Cabinet · Public Domain Mark
دو تصویر روی هم: بالا، ورود یهودیان به سکونتگاهی در دشت اصفهان و خوشامدگویی ساکنان؛ پایین، گردهمایی برای خواندن تورات، با طاقچهٔ طومارها و نقش منورای هفت‌شاخه. زنان موی آشکار دارند و رود در تصویر نیست.
عکس سال ۲۰۱۵ از گورستان سِرَح بت آشر در پیربکران، با سنگ‌قبرها و بنای گنبددار آجری در دامنهٔ کوه.

نمای امروزی محوطه · عکس ۲۰۱۵

گورستان یهودیان پیر بکران

میراث جامعهٔ یهودی اصفهان در پیر بکران، جنوب‌غربی شهر.

Kipala · 2015 · CC BY-SA 4.0
حکومت شهر تغییر می‌کند؛ دگرگونی باورهای مردم به‌تدریج رخ می‌دهد.
دو تصویر روی هم از یک محله: بالا، مردی با سبد شاهد مسلمان‌شدن همسایه‌هاست؛ پایین، همان مرد در سال‌های بعد به نماز جماعت پیوسته و زندگی روزمره در کوچه ادامه دارد.
روی سکهٔ جی؛ چهرهٔ خسرو دوم و عبارت بسم‌اللهپشت سکهٔ جی؛ نقش آتشدان و دو نگهبان

۶۲ هجری قمری / ۶۸۱–۶۸۲ میلادی

سکهٔ جی پس از فتح اسلامی

نقش ساسانی و عبارت «بسم‌الله» بر سکه‌ای ضرب‌شده در جی.

© Ashmolean Museum, University of Oxford, http://hcr.ashmus.ox.ac.uk
آجرکاری و گچ‌بریِ بازمانده از مسجد جورجیر، در قلب اصفهان.

اصفهان · اواخر سدهٔ دهم میلادی · آل‌بویه

سردر جورجیر

آجرکاری و گچ‌بریِ بازمانده از مسجد جورجیر، در قلب اصفهان.

Ehsan Taebi (Ehsantaebi), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; resized
دو تصویر روی هم از نظامیه: بالا، ورود شاگردان، گردش کتاب‌ها و حجره‌های مطالعه؛ پایین، تدریس استاد، پرسش‌وپاسخ شاگردان، خواندن و یادداشت‌برداری.
گنبد آجری جنوبی مسجد جامع اصفهان، ساخته‌شده به فرمان نظام‌الملک، با کتیبه در پایهٔ گنبد

مسجد جامع اصفهان · ۱۰۸۶–۱۰۸۷ میلادی · سلجوقی

گنبد نظام‌الملک

یادگاری در اصفهان از نظام‌الملک، بانیِ مدرسه‌های نظامیه.

تصویر گنبد جنوبی مسجد جامع است، نه ساختمان نظامیه.

Amir Pashaei / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0; resized from original
گنبد تاج‌الملک، مسجد جامع اصفهان

اصفهان؛ ۱۰۸۸ تا ۱۰۸۹ میلادی؛ دورهٔ سلجوقی

گنبد تاج‌الملک، مسجد جامع اصفهان

آجرکاری گنبد شمالی مسجد جامع، یادگار معماری سلجوقی اصفهان است.

Photo: Skot · CC BY-SA 4.0
با ورود مهاجمان، مردم از بازار و کوچه‌ها می‌گریزند.
ساکنان برای در امان ماندن، در زیرزمین پناه می‌گیرند.

اوایل سدهٔ چهاردهم میلادی

بازسازی پس از مغول

شهر به‌تدریج بازسازی می‌شود؛ ساخت‌وساز و آموزش ادامه می‌یابد.

محراب الجایتو، مسجد جامع اصفهان

۱۳۱۰ میلادی · دورهٔ ایلخانی

محراب الجایتو، مسجد جامع اصفهان

این محراب گچ‌بری در دورهٔ ایلخانی به مسجد جامع اصفهان افزوده شد.

Photo: Amir Pashaei · CC BY-SA 4.0
گنبد آجری مسجد ازیران در جنوب‌شرق اصفهان

حدود ۱۳۲۵ میلادی · دورهٔ ایلخانی · جنوب‌شرق اصفهان

مسجد ازیران، پیرامون اصفهان

مسجد ازیران از بناهای ایلخانی در امتداد زاینده‌رود است.

Hadismohammadi75 / CC BY-SA 4.0; resized
پس از شورش علیه مأموران تیمور، کشتار گسترده در شهر آغاز می‌شود.
دو تصویر روی هم: بالا، مردم هراسان به اجبار سپاهیان از دروازهٔ شهر بیرون می‌روند؛ پایین، پیکرهای کشته‌شدگان، کرکس‌ها و شهر در آتش.
زنی در را نگه می‌دارد تا نوجوانی راهی برای فرار پیدا کند.
در میان ویرانه‌ها، تعمیر خانه‌ها و بازگشت به زندگی آغاز می‌شود.
آجر، چوب و فلزِ بناهای ویران برای تعمیر و ساخت دوباره به کار می‌روند.
سردر شمالی درب امام

۱۴۵۳ میلادی · دورهٔ قره‌قویونلو

سردر شمالی درب امام

این سردر در روزگار جهانشاه قره‌قویونلو، پس از دورهٔ تیموریِ اصفهان، ساخته شد.

Photo: Arpourabedin · CC BY-SA 4.0
کاشی‌کاران و پیشه‌وران در میان ساخت‌وسازهای پایتخت صفوی
دادوستد بازرگانان و کارِ پیشه‌وران در شهر صفوی
مردم در فضای عمومی شهر و در برابر کارگزاران و آیین مذهبی حکومت صفوی
دو تصویر روی هم از تازه‌واردان اصفهان صفوی: بالا، ارمنیان با کشیش، صلیب و انجیل در جلفای نو؛ پایین، زرتشتیان با جامه‌های وصله‌دار و اثاث اندک، در کنار کار ساختمانی و موبدی با پوشش دهان در برابر آتشدانِ سرپوشیده.
سپاه افغان بیرون شهر و مردم گرسنه درون اصفهان در محاصرهٔ ۱۷۲۲
زنی کنار کودک، خمرهٔ خالی و دارایی اندکش در روزهای گرسنگی شهر
گنبد مسجد شیخ لطف‌الله

اوایل سدهٔ هفدهم میلادی؛ اصفهان

گنبد مسجد شیخ لطف‌الله

کاشی‌کاری گنبد، نمونه‌ای از معماری اصفهان در روزگار شاه عباس است.

Photo: Ara9979 · CC BY-SA 4.0
نمای داخلی کلیسای وانک با دیوارنگاره‌های مذهبی، تزیینات زرین و کاشی‌های رنگی.

دورهٔ صفوی؛ ۱۶۵۳ تا ۱۶۶۴ میلادی

کلیسای وانک

نقاشی‌های وانک، یادگار هنر ارمنیان جلفای نو در اصفهان صفوی.

Bernard Gagnon / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0; resized
پیشه‌وران در دکان کوچک، میان بازار کم‌رونق و بناهای آسیب‌دیده
برگی از کلیات سعدی

سدهٔ هجدهم میلادی؛ ایران

برگی از کلیات سعدی

خوشنویسیِ عبدالمجید طالقانی، از آثار هنری ایران پس از دورهٔ صفوی.

The Metropolitan Museum of Art · Public Domain
حسابدار و بازرگانان در تجارتخانه و بازار اصفهان قاجاری
دو تصویر: گردهمایی مشروطه‌خواهان در اصفهان، و حرکت نیروهای بختیاری و اصفهانی به سوی تهران
دختران در کلاس درس و زنی در آستانهٔ مدرسه
تالار نه‌دری خانهٔ ملاباشی

دورهٔ قاجار؛ اصفهان

تالار نه‌دری خانهٔ ملاباشی

نمای مرمت‌شدهٔ امروزِ تالار قاجاری، با ارسی‌های رنگی و آینه‌کاری.

Photo: Amin Fadakar · CC BY-SA 4.0
شیشه‌های رنگی ارسی خانهٔ مشروطیت اصفهان؛ چند بازدیدکننده در حیاط از پشت پنجره دیده می‌شوند.

دورهٔ قاجار؛ پیوند با جنبش مشروطه

خانهٔ مشروطیت اصفهان

ارسیِ خانهٔ مشروطیت، یادگار بنایی قاجاری و گردهمایی‌های مشروطه‌خواهان اصفهان.

ترنج سپاهان / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0; resized
کارگران در کنار دستگاه‌های نساجی اصفهان در آغاز صنعتی‌شدن شهر
سردر کارخانهٔ ریسباف

اوایل دورهٔ پهلوی؛ اصفهان

سردر کارخانهٔ ریسباف

ریسباف از کارخانه‌های نساجی اصفهان در آغاز صنعتی‌شدن شهر بود.

Photo: Fariivash · CC BY-SA 4.0
مردم در خیابان شهر با اتوبوس، کتاب‌فروشی و پوشش دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی
تصویرسازی دوبعدی از راهپیمایی مردم در خیابان اصفهان در زمستان ۱۳۵۷
تصویرسازی دوبعدی از تابوت‌های شهدای جنگ بر دستان مردم در خیابان اصفهان
عکس تاریخی برج و باروی ویران توس
توس
بقایای پی‌ها و دیوارهای استخر
استخر
ویرانه قیزقلعه بزرگ در مرو، ترکمنستان امروزی
مرو
آتشگاه اصفهان و آبادی‌های پیرامون آن
اصفهان
↓

نقشهٔ امروز

ردِ شهرهای گذشته

↑