تاریخ اصفهان

در تصویر بالا، رسیدن به محل سکونت و برپاشدن خانه‌های نخستین دیده می‌شود؛ در پایین، کشت و برداشت و آماده‌کردن محصول، زندگی منظم‌تری را شکل داده است. زمینِ قابل کشت و دسترسی به آب، امکان ماندن را فراهم می‌کردند. با بیشترشدن محصول و جمعیت، نیاز به انبار، ابزار و مبادله نیز بیشتر می‌شد؛ آبادی کم‌کم به مجموعه‌ای از کارهای وابسته به یکدیگر تبدیل می‌شد.

جیِ ساسانی شهری محصور بود. دروازه‌ها مرز میان فضای درون شهر و راه‌ها و کشتزارهای بیرون را مشخص می‌کردند، اما زندگی شهر به رفت‌وآمد از همین مرز وابسته بود. تصویر، تقویت بارو را در کنار ورود و خروج مردم نشان می‌دهد: دفاع از شهر و تأمین نیازهای روزانه، دو کار جدا از هم نبودند.

دو بخش تصویر، زندگی شهری را در کنار کارکردهای مذهبی و نظامی می‌گذارند: پیشه‌ور و بازار در کنار آتشکده، و بارو و اصطبل در کنار نگهبانان. این‌ها کمک می‌کنند جی را فراتر از یک دژ تصور کنیم؛ شهری با کار، مبادله و آیین‌های روزانه. آتشکدهٔ این صحنه با محوطهٔ آتشگاه بر تپهٔ مهربین، در غرب اصفهان، یکی نیست.

گروهی از تازه‌واردان اسباب خود را پایین می‌گذارند و خانه می‌سازند؛ در بخش پایین، گردهمایی و خواندن تورات به زندگی جمعی شکل می‌دهد. تاریخ و مسیر دقیق نخستین کوچ یهودیان به اصفهان روشن نیست و روایت‌های متفاوتی دربارهٔ آن وجود دارد. آنچه در شناخت شهر اهمیت دارد، حضور جامعه‌ای است که سکونتگاهش بعدها با رشد یهودیه در جغرافیای اصفهان جایگاه مهمی پیدا کرد.

با ورود سپاه عرب و پایان فرمانروایی ساسانی، ادارهٔ جی در چارچوب قدرت تازه قرار گرفت. این تغییر سیاسی را نباید با مسلمان‌شدن هم‌زمان همهٔ مردم یکی دانست. مردم همچنان باید زمین را می‌کاشتند، دادوستد می‌کردند و دربارهٔ جایگاه خود در نظم تازه تصمیم می‌گرفتند؛ دگرگونی زندگی محله‌ها در نسل‌های بعد ادامه یافت.

در بخش بالا، مردی نظاره‌گر پذیرش اسلام از سوی همسایه‌هاست؛ در بخش پایین و در زمانی دیگر، خودش در نماز جماعت حضور دارد. تصویر، فاصله میان آشنایی با آیین تازه و پیوستن به آن را نشان می‌دهد. تغییر دین در ایرانِ نخستین اسلامی روندی تدریجی بود و ارتباط‌های اجتماعی، شرایط حکومتی و انگیزه‌های دینی در آن نقش داشتند. تداوم جامعه‌های زرتشتی و یهودی نیز بخشی از همین تاریخ است.

نظامیهٔ اصفهان با پشتیبانی نظام‌الملک و آموزش فقه شافعی پیوند داشت. در بخش بالای تصویر، ورود شاگردان و گردش کتاب‌ها دیده می‌شود؛ در پایین، درس، پرسش و یادداشت‌برداری. در این نوع مدرسه، فقه و علوم دینی و زبان عربی محور آموزش بودند. اعتبار استادان، اقامت شاگردان و پشتیبانی مالیِ وقف، شهر را به شبکه‌ای از سفر و انتقال دانش متصل می‌کرد.

حملهٔ مغول فقط تغییر یک فرمانروا نبود؛ کشتار و ناامنی، کارِ بازار و پیوند شهر با پیرامونش را نیز مختل کرد. در این صحنه، فضای عمومی که محل رفت‌وآمد و خریدوفروش بود به محل گریز تبدیل شده است. مسیر بسته، کالای رهاشده و حرکت مردم، فروپاشیِ نظم روزانه را از نگاه ساکنان نشان می‌دهند.

روایت از خیابان به زیرزمین می‌رود. اینجا دغدغه، حفظ جان و کم‌کردن نشانه‌های حضور است؛ نه ادامهٔ کار و نه دفاع از بازار. گردآمدن چند نفر در فضای بسته، بُعدی از تجربهٔ غیرنظامیان را نشان می‌دهد که در شرحِ پیروزی سپاه‌ها کمتر دیده می‌شود: انتظار، ترس و بی‌خبری از آنچه بالای سرشان می‌گذرد.

در سال ۱۳۸۷ میلادی، پس از تصرف اصفهان به دست تیمور، شورش علیه مأموران او و کشته‌شدن آنان با کشتار گسترده پاسخ داده شد. ارقام کشته‌شدگان در روایت‌های تاریخی را نمی‌توان آمار دقیق دانست، اما شدت فاجعه روشن است. تصویر، ورود قدرت نظامی به فضای شهر و آسیب‌پذیری ساکنان را پیش از صحنهٔ بعدی نشان می‌دهد.

دو بخش تصویر، بیرون‌راندن مردم و پیامد کشتار را کنار هم قرار می‌دهند. مرکز توجه از فاتح به کسانی منتقل می‌شود که امکان دفاع یا تصمیم‌گیری ندارند. پیکرها، پرندگان و شهرِ آسیب‌دیده، فاصلهٔ میان خبرِ کوتاهِ «فتح شهر» و معنای انسانیِ آن را آشکار می‌کنند؛ اینجا ادامهٔ زندگی، دیگر امری بدیهی نیست.

زنی در را نگه می‌دارد تا نوجوانی راه فرار پیدا کند. بیرون، خشونت به کوچه رسیده و درون خانه، فرصت تصمیم‌گیری کوتاه است. نگه‌داشتن در چند ثانیه برای زنده‌ماندن دیگری می‌خرد. پشت سرِ نوجوان، خانه و محله‌ای می‌ماند که دیگر امن نیست؛ نخستین مسئلهٔ بازماندگان، یافتن پناه و راهی برای ادامهٔ زندگی است.

در میان ویرانه‌ها، تعمیر یک خانه با وضعِ کل محله پیوند دارد. سرپناه به‌تنهایی کافی نیست؛ راه، آب، همسایه و کارگاه نیز باید دوباره به کار بیفتند. مردِ مشغول تعمیر در تصویر، در مقیاس شهر کوچک است اما از بقیهٔ صحنه جدا نیست: بازگشت به زندگی از کنار هم قرارگرفتن همین کارهای محدود آغاز می‌شود.

آجرِ سالم از دیوار فروریخته جدا می‌شود، چوب دوباره اندازه می‌خورد و فلز به کار تازه‌ای می‌آید. این صحنهٔ استفادهٔ دوباره از مصالح، راهی برای نشان‌دادن زندگی با منابع محدود است. بازسازی همیشه با طرح بزرگ و ساختمان تازه شروع نمی‌شود؛ گاه به معنی قابل‌استفاده‌کردن آن چیزی است که هنوز باقی مانده.

در پایان سدهٔ شانزدهم، شاه عباس اول اصفهان را به پایتخت تبدیل کرد. میدان نقش جهان، مجموعهٔ دولتخانه، چهارباغ و پل‌ها، گسترش تازهٔ شهر را به بازار قدیم و سوی دیگر رود پیوند می‌دادند. تصویر بر کارِ کاشی‌کار و بنّا تمرکز دارد: شکوهِ پایتخت، حاصل گردآمدن مهارت، مصالح، سرمایه و نیروی کار بود.

رونق پایتخت با راه‌های دوردست پیوند داشت. ابریشم، پارچه، رنگ و کالاهای دیگر از شبکه‌هایی می‌گذشتند که ایران را به هند، قلمرو عثمانی، خلیج فارس و اروپا متصل می‌کردند. بازرگانان ارمنیِ جلفای نو در این مبادله نقش مهمی داشتند. رسیدن کالا و آشنایی با مواد و سفارش‌های تازه، برای کارگاه‌های شهر فرصت‌هایی ایجاد می‌کرد که از مرز بازار محلی فراتر می‌رفت.

تشیع دوازده‌امامی از آغاز حکومت صفوی، پیش از پایتخت‌شدن اصفهان، مذهب رسمی شده بود. در پایتخت، حمایت از عالمان، مسجدها و آیین‌های عمومی به گسترش آن کمک می‌کرد و فشار حکومتی نیز بر زندگی دینی اثر می‌گذاشت. این دگرگونی برای همهٔ مردم یکسان نبود؛ جایگاه اجتماعی و امکان حفظ آیین، به رابطهٔ هر گروه با قدرت وابسته بود.

بخش بالا به ارمنیانِ جلفای نو و بخش پایین به زرتشتیان اختصاص دارد. جابه‌جایی بسیاری از مردم در این دوره، انتخابی آزادانه نبود؛ سیاست‌های شاهان جمعیت‌ها را به پایتخت می‌آورد. شبکه‌های تجاری ارمنی به رونق شهر کمک کردند، اما گروه‌ها و خانواده‌های مهاجر از امکانات برابر برخوردار نبودند. در بخش پایین، جامه‌های ساده، اثاث اندک و کار بدنی، وضعیت دشوارتر گروهی از زرتشتیان را برجسته می‌کند.

در سال ۱۷۲۲، سپاه افغان پس از پیروزی در گلون‌آباد اصفهان را محاصره کرد. فشار بیرونِ شهر و گرسنگیِ درونِ آن، دو بخش یک بحران بودند: بسته‌شدن راه تأمین خوراک، توان مقاومت را فرسوده می‌کرد. در پاییز همان سال شاه سلطان حسین تسلیم شد. پایتختی که به شبکهٔ وسیع تأمین وابسته بود، با قطع آن شبکه به‌شدت آسیب‌پذیر شد.

ظرف خالی و اندک داراییِ کنار مادر و کودک، محاصره را از مقیاس لشکر و دیوار به مقیاس خوراک روزانه می‌آورد. نبود غذا فقط یک مشکل نظامی نبود؛ بدن، مراقبت و روابط میان مردم را فرسوده می‌کرد. این تصویر روی آن لحظه مکث می‌کند که ذخیره‌های خانه دیگر پاسخ‌گوی ادامهٔ زندگی نیستند.

پس از سقوط صفویان، جنگ‌های سدهٔ هجدهم و انتقال مراکز قدرت، اصفهان را با بازاری محدودتر روبه‌رو کرد. از دست‌رفتن جایگاه پایتخت، سفارش‌های بزرگ و درآمدهای وابسته به دربار را کاهش می‌داد. با این همه، شهر به‌طور کامل از کار نایستاد: دکان، کارگاه و روابط تجاری در مقیاس‌های دیگر ادامه یافتند و زمینهٔ دوره‌های بعد را نگه داشتند.

در سدهٔ نوزدهم، اصفهان بار دیگر از مراکز مهم دادوستد بود؛ راه‌های تجاری آن را به تهران و بندرهای خلیج فارس متصل می‌کردند. تولید و صادرات کالاهایی چون فرش و محصولات تجاری، از جمله تریاک، با بازارهای دور پیوند می‌خورد. در تجارتخانه، حساب، اعتبار و شناخت شریکان به اندازهٔ جابه‌جایی خودِ کالا اهمیت داشت. گسترش این مبادلات نیز سود و فشار اقتصادی را به‌طور برابر میان مردم تقسیم نمی‌کرد.

در مشروطه، اصفهان هم محل سازمان‌دهی سیاسی بود و هم پایگاه حرکت نیروهای نظامی. انجمن ولایتی با حضور بازرگانان، اصناف و علما و به ریاست حاج‌آقا نورالله، بخشی از سیاست تازهٔ شهر را شکل داد. پس از به توپ بستن مجلس، مشروطه‌خواهان محلی با نیروهای بختیاری همکاری کردند و در آغاز ۱۹۰۹ کنترل شهر از دست حاکم خارج شد.

در بخش پایین، حرکت نیروهای بختیاری و اصفهانی به سوی تهران دیده می‌شود. پیشرویِ جنوب به رهبری سردار اسعد، در کنار نیروهای شمال و مقاومت‌های دیگر، به برکناری محمدعلی‌شاه و بازگشت حکومت مشروطه در ژوئیهٔ ۱۹۰۹ کمک کرد. این نتیجه حاصل یک ائتلاف بود؛ نقش اصفهان مهم بود، اما به‌تنهایی تمام رویداد را توضیح نمی‌دهد.

در اواخر قاجار، آموزش جدید به‌تدریج در کنار مکتب و مدرسهٔ سنتی جا باز کرد. مدرسه‌های جامعه‌های ارمنی و یهودی و فعالیت‌های آموزشیِ دیگر، بخشی از این تغییر بودند. راهِ تحصیل دختران با محدودیت و مخالفت روبه‌رو بود و برای همه یکسان باز نمی‌شد. تصویر کلاس، تغییر را در مقیاس روزانه نشان می‌دهد: کتاب و درس، امکان تازه‌ای برای حضور در زندگی اجتماعی فراهم می‌کردند.

کارخانه‌های نساجی در دههٔ ۱۹۳۰ از نشانه‌های مهم صنعتی‌شدن اصفهان بودند. ماشین، سرمایه و تمرکز کارگران، سازمانی متفاوت از بسیاری از کارگاه‌های کوچک پدید می‌آورد. در تصویر، ردیف دستگاه‌ها و حضور هم‌زمان کارگران، این تغییر در مقیاس و ریتم کار را نشان می‌دهد. شهرِ پیشه‌وران به شهر کارخانه‌ها نیز تبدیل می‌شد، بدون آنکه همهٔ شکل‌های پیشین کار ناپدید شوند.

در دهه‌های میانی سدهٔ بیستم، صنعت، مدرسه و دانشگاه و گسترش رفت‌وآمد، اصفهان را دگرگون کردند. اتوبوس، کتاب‌فروشی، پوشش و حضور مردم در خیابان، زبان تصویریِ این مرحله‌اند. مرکز تاریخی هنوز باقی بود، اما زندگی روزانه در محله‌ها و شبکه‌هایی بزرگ‌تر جریان پیدا می‌کرد؛ شهر مدرن بر فراز شهری خالی ساخته نشد، بلکه با بافت پیشین درگیر و به آن افزوده شد.

در سال ۱۳۵۷، راهپیمایی‌ها، اعتصاب‌ها و گردهمایی‌ها اصفهان را به یکی از صحنه‌های جنبش انقلاب تبدیل کردند. خیابان که پیش‌تر محل رفت‌وآمد روزانه بود، اکنون محل حضور سیاسیِ جمعیت می‌شد. تصویر بر حرکت مردم و فضای عمومی تمرکز دارد؛ انقلاب، علاوه بر تغییر حکومت، مناسبات نهادها و زندگی اجتماعیِ شهر را نیز دگرگون کرد.

جنگ ایران و عراق از ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ خورشیدی، اصفهان را با اعزام نیرو، پشتیبانی جنگ، حمله‌های هوایی و سوگواری درگیر کرد. تشییع گستردهٔ کشته‌شدگان در ۲۵ آبان ۱۳۶۱، از رویدادهای ماندگارِ حافظهٔ شهر است. استان اصفهان سهم سنگینی از تلفات جنگ داشت. تصویر تابوت‌ها بر دست مردم، اثر جنگ را در فضای شهری نشان می‌دهد: فقدانِ افراد، به تجربه‌ای جمعی در خیابان تبدیل شده است.