کاشی اصفهان

صفحهٔ ۱

از خاک تا نقش

صفحهٔ آغازین با عبارت «از خاک تا نقش»، کاشی‌های گل‌دار، ابزار کار و نمای یک مسجد تزیین شده است. ارائه، کاشی را از ماده و ساخت تا نقش و کاربرد در معماری دنبال می‌کند.

صفحهٔ ۲

چهار نمونهٔ نقش کاشی

چهار کاشی با شماره‌های ۱ تا ۴ کنار هم دیده می‌شوند: گل‌وبوتهٔ آبی و زرد، شاخه‌های گلِ سرخ، نقش هندسیِ ستاره‌ای، و گل‌وبوتهٔ متقارن با قابِ مرکزی. تفاوت شکل، رنگ و نظمِ نقش‌ها، زمینهٔ مقایسهٔ صفحهٔ بعد است.

صفحهٔ ۳

چهار فرهنگ، یک هنر

ارائه نمونه‌هایی از ایران، اسپانیا، ترکیه و مراکش را کنار هم قرار می‌دهد. برای هر کشور، یک نقش کاشی و یک نمونهٔ معماری نشان داده شده است؛ نقش‌های گیاهی و هندسی در این قاب‌ها با رنگ‌ها و ترکیب‌های متفاوت دیده می‌شوند.

صفحهٔ ۴

سه شیوهٔ کاشی‌کاری

سه نوارِ کاشی برای مقایسه نمایش داده می‌شوند. نام‌های «معقلی»، «هفت‌رنگ» و «معرق» در پایین صفحه آمده‌اند و در صفحهٔ بعد به نمونه‌ها نسبت داده می‌شوند.

صفحهٔ ۵

شناخت نمونه‌های معرق، معقلی و هفت‌رنگ

نوارِ بالایی با نام «معرق»، نوار هندسیِ میانی با نام «معقلی» و نوارِ پایینی با نام «هفت‌رنگ» مشخص شده است. نمونهٔ معقلی از قطعات کوچک و زاویه‌دار ساخته شده؛ دو نمونهٔ دیگر نقش گل‌وبوته دارند.

صفحهٔ ۶

مقایسهٔ روش‌ها در معماری ایران

نمودارِ ارائه، معقلی را «هندسه در آجر و کاشی»، معرق را «ظرافت در کنار هم نشاندن قطعات» و هفت‌رنگ را «نقاشی بر سطح کاشی» معرفی می‌کند.

در خط زمانیِ همین نمودار، نمونهٔ معقلی به قرون پنجم و ششم هجری قمری و دورهٔ سلجوقیان، معرق به قرون هفتم تا نهم و دورهٔ تیموری، و هفت‌رنگ به قرون دهم و یازدهم و دورهٔ صفوی نسبت داده شده است.

صفحهٔ ۷

ساخت کاشی معقلی

کاشی معقلی در این صفحه با ترکیب آجر و کاشی در نقش‌های هندسی معرفی شده است. مراحلِ نشان‌داده‌شده عبارت‌اند از: طراحی الگو، انتخاب مصالح، برش کاشی‌ها و چیدمان. یک نقش هندسی از قطعات رنگی ساخته می‌شود و نمونهٔ کاربرد آن روی بنا نیز دیده می‌شود.

صفحهٔ ۸

جزئیاتِ نقش‌های گیاهی

دو نمای نزدیک از تزیینات کاشی، شاخه‌ها، برگ‌ها و گل‌های کوچک را روی زمینهٔ روشن نشان می‌دهند. در یکی از قاب‌ها، گل‌ها و بندهای آبی و فیروزه‌ای در یک لبهٔ شکسته و زاویه‌دار امتداد پیدا می‌کنند.

صفحهٔ ۹

از جزئیات تا سطح گنبد

نمایی نزدیک از نقش گل‌وبوته، کنار تصویری از سطحِ تزیین‌شدهٔ درون یک گنبد قرار گرفته است. فاصلهٔ نگاه عوض می‌شود: از خط‌ها و گل‌های کوچکِ کاشی به نظمی که در کلِ سطح معماری شکل می‌گیرد.

صفحهٔ ۱۰

ساخت کاشی معرق

در کاشی معرق، قطعات جداگانه برای ساختن یک نقش در کنار هم قرار می‌گیرند. پنج مرحلهٔ این صفحه عبارت‌اند از: طراحی الگو، انتخاب و آماده‌سازی مصالح، برش کاشی‌ها، چیدمان، و نصب و اجرا. تصاویر، برش قطعات کوچک و ساختن نقشِ مرکب از آن‌ها را نشان می‌دهند.

صفحهٔ ۱۱

ساخت کاشی هفت‌رنگ

تصاویرِ شماره‌دار، آماده‌کردن کاشی، پوشش سفید، انتقال طرح، رنگ‌آمیزی، پخت، کاشیِ کامل و نصب بر سطح را دنبال می‌کنند. برخلاف چیدمانِ قطعات جداگانه در معرق، در این نمونه طرح بر سطحِ خودِ کاشی شکل می‌گیرد.

رنگ‌های نوشته‌شده در پایین صفحه عبارت‌اند از: فیروزه‌ای، لاجوردی، سفید، مشکی، زرد، قرمز و حنایی.

صفحهٔ ۱۲

اگر کاشی وارد بُعد سوم شود؟

میان دو نوارِ معرق و هفت‌رنگ، این پرسش مطرح می‌شود: «اگر کاشی وارد بُعد سوم شود...؟» صفحه‌های بعد، نقش‌های کاشی را روی سطوحِ چندوجهی و تزیینات مقرنس نشان می‌دهند.

صفحهٔ ۱۳

کاشی روی سطح‌های زاویه‌دار

نمای نزدیک، قطعاتی با سطح‌های شکسته و زاویه‌دار را نشان می‌دهد که با گل‌های سفید و زمینه‌های آبی و فیروزه‌ای پوشیده شده‌اند. نقش فقط روی یک صفحهٔ تخت نیست و همراه با تغییر جهتِ سطح ادامه می‌یابد.

صفحهٔ ۱۴

ریتمِ مقرنس

ردیف‌هایی از بخش‌های تو‌رفته و پیش‌آمده، سطحی لانه‌مانند زیر یک طاق ساخته‌اند. هر بخش قابِ کوچک خود را دارد و نقش‌های کاشی درون این قاب‌های پی‌درپی قرار گرفته‌اند.

صفحهٔ ۱۵

مقرنس در سردر

واژهٔ «مقرنس» روی تصویرِ یک سردرِ بلند نوشته شده است. بخشِ زیر طاق از تزییناتِ چندلایه و کاشی‌کاری پر شده و دو مناره در طرفینِ ورودی دیده می‌شوند.

صفحهٔ ۱۶

جنس و لایه‌های مقرنس

طرحِ توضیحی، سه بخش را جدا می‌کند: آجر به‌عنوان سازهٔ اصلی بنا، گچ برای فرم‌دهی مقرنس، و کاشی به‌عنوان پوشش تزیینی نهایی. دو عکسِ کنار طرح، قطعاتِ گچی و کارِ آماده‌سازیِ یک بخشِ مقرنس را نشان می‌دهند.

صفحهٔ ۱۷

یک قطعهٔ گچیِ موزه‌ای

در اطلاعاتِ اثرِ تصویرشده، این شیء «قطعه‌ای از گوشوارهٔ مقرنس» معرفی شده است: گچِ رنگ‌شده، مربوط به سدهٔ دهم میلادی و به‌دست‌آمده از نیشابورِ ایران. اندازه‌های ثبت‌شده حدود ۳۱٫۱ در ۱۹٫۷ در ۹٫۶ سانتی‌متر و شمارهٔ اثر 38.40.252 است.

عکس، قطعه‌ای طاق‌مانند با نقش‌های گیاهی و آثار رنگ را نشان می‌دهد. اطلاعاتِ روی تصویر، آن را در مجموعهٔ هنر اسلامی و با اعتبارِ Rogers Fund، سال ۱۹۳۸، ثبت کرده است.

صفحهٔ ۱۸

قاب پایانیِ نقش و مقرنس

تصویرِ پایانی، یک سطحِ پُرنقش را از نزدیک نشان می‌دهد: ستاره‌ها، قاب‌های هندسی و نوشته‌ها در میان رنگ‌های زرد، سبز، آبی و فیروزه‌ای قرار دارند. نقش‌های کوچک و بخش‌های چندوجهی، در یک ترکیب بزرگ به هم می‌رسند.